« يا » اخت كسره است ، و او حرف جرّ است ، و اسم به او مجرور است . امّا علَّت در آن كه اين « با » دراز ( 1 ) مىنويسند از ديگر « باها » ، دو وجه گفتند : قتيبى گفت : از براى آن كه [ ابتداى ] ( 2 ) كتاب مجيد است ، خواستند تا به حرفى مفخّم كنند ، و عمر بن عبد العزيز دبيران خود را گفتى : طوّلوا الباء و فرّجوا السّين و دوّروا الميم تعظيما لكلام اللَّه - عزّ و جلّ . ابو الهيثم گفت : چون « الف » را بيفگندند از اسم « با » را ( 3 ) به طويل كردند تا دليل باشد بر آن كه حرفى مطوّل محذوف است ، آن جا طول « الف » با « با » دادند ، نبينى كه آن جا كه « الف » بنوشتند ، « با » به حدّ خود نبشتند . اگر گويند : چرا اين جا « الف » بيفگندند ، در كتبت ( 4 ) ، و آن جا كه گفت كه : اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ ( 5 ) . . . ، و مانند اين نيفگندند ، با آن كه هر دو جا در لفظ مدرج مىشود ؟ الجواب ( 6 ) گوييم : لكثرة الاستعمال ، [ براى كثرت استعمال را كه اين آيه مكرّر خواست بودن ، « الف » بيفگندند تخفيف را ] ( 7 ) و كثرت ( 8 ) استعمال در اين آيت نيست . فامّا « اسم » : اصل اين كلمه « سمو » است على وزن « فعل » ، از آن كار را ( 9 ) جمعش « اسماء » كردند ، « كقنو و أقناء » ، و « حنو و أحناء » ، لام الفعل از آخرش بيفگندند ، پس حركت او ( 10 ) با « ميم » دادند ، و سكون « ميم » با « سين » دادند ، كه ابتدا كردن به ساكن متعذّر باشد ، همزهء وصل در آوردند تا نطق ممكن بود ، « اسم » گفتند . و دليل ديگر بر آن كه چنين است كه در تصغيرش « سمىّ » گويى ، و اشتقاق او از « سموّ » ، باشد ، و آن ارتفاع بود ، چنان كه امرؤ القيس گفت : سموت إليها بعد ما نام بعلها سموّ حباب الماء حالا على حال و قول آن كه گفت : اشتقاق او از « وسم » ( 11 ) ، و « وسم » علامت بود درست

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : درازتر . ( 2 ، 7 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : ندارد . ( 4 ) . كتبت / كتابت ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كتب . ( 5 ) . سورهء علق ( 96 ) آيهء 1 . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : جواب آن است كه . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : و اين كثرت . ( 9 ) . دب ، لب ، وز ، مب : آن كار ، آج ، فق ، مر : از آنگاه . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز فق ، مر : واو . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها باشد .